قرارداد کار چیست؟ انواع قرارداد، شرایط قانونی و نکات مهم قبل از امضا
قرارداد کار یکی از مهمترین اسناد میان کارگر و کارفرماست و بخش زیادی از حقوق و تعهدات طرفین بر اساس مفاد آن مشخص میشود. نوع قرارداد، مدت همکاری، میزان حقوق و مزایا، ساعات کار، محل انجام کار و وظایف کارگر از جمله مواردی هستند که میتوانند در قرارداد کار مشخص شوند.
با وجود این، هر بندی که در قرارداد نوشته میشود لزوماً معتبر نیست و توافق میان کارگر و کارفرما نمیتواند حقوق حداقلی تعیینشده در قانون کار را از بین ببرد. به همین دلیل، آشنایی با مقررات قرارداد کار قبل از امضا برای هر دو طرف رابطه کاری اهمیت زیادی دارد.
قرارداد کار چیست؟
بر اساس ماده ۷ قانون کار، قرارداد کار توافقی است که به موجب آن کارگر در برابر دریافت حقالسعی، کاری را برای مدت موقت یا غیرموقت برای کارفرما انجام میدهد. بنابراین وجود رابطه کاری الزاماً به معنی وجود یک قرارداد طولانی و پیچیده نیست و رابطه کار میتواند بر اساس قراردادهای مختلف و با شرایط متفاوت شکل بگیرد.
نکته مهم این است که رابطه کار فقط با عنوانی که طرفین روی قرارداد میگذارند تعیین نمیشود. در صورت بروز اختلاف، شرایط واقعی همکاری، نحوه انجام کار، پرداخت دستمزد و سایر شواهد نیز میتوانند برای تشخیص رابطه کاری مورد بررسی قرار گیرند.
انواع قرارداد کار
قراردادهای کاری را میتوان از جنبههای مختلف دستهبندی کرد، اما از نظر مدت همکاری، دو نوع مهم قرارداد کار شامل قرارداد دائم و قرارداد موقت است. علاوه بر این، قرارداد انجام کار معین نیز در قانون کار مطرح شده است.
۱. قرارداد کار دائم
در قرارداد دائم، برای پایان رابطه کاری تاریخ مشخصی تعیین نمیشود. این موضوع به معنی آن نیست که رابطه کاری تحت هیچ شرایطی نمیتواند پایان پیدا کند؛ بلکه پایان همکاری باید مطابق شرایط و مقررات قانونی انجام شود.
در قراردادهای دائم، موضوعاتی مانند استعفا، بازنشستگی، ازکارافتادگی، فوت و سایر موارد قانونی میتوانند در پایان رابطه کاری مؤثر باشند. همچنین در صورت وجود شرایط قانونی، مقررات مربوط به اخراج کارگر نیز باید رعایت شود.
۲. قرارداد کار موقت
در قرارداد موقت، مدت همکاری از ابتدا مشخص است. برای مثال، ممکن است قرارداد برای سه ماه، شش ماه یا یک سال تنظیم شود. با پایان مدت قرارداد، رابطه کاری ناشی از آن قرارداد نیز اصولاً به پایان میرسد؛ مگر اینکه طرفین قرارداد را تمدید کنند یا شرایط دیگری وجود داشته باشد.
یکی از اشتباهات رایج این است که قرارداد موقت را با قرارداد بدون حقوق قانونی اشتباه بگیریم. موقت بودن قرارداد به این معنی نیست که کارگر از حقوقی مانند حداقل دستمزد، بیمه، عیدی، مرخصی و سایر مزایای قانونی محروم میشود.
۳. قرارداد برای انجام کار معین
در قرارداد کار معین، موضوع اصلی قرارداد انجام یک کار مشخص است. در این نوع قرارداد، پایان کار میتواند در تعیین زمان پایان رابطه کاری نقش داشته باشد. بنابراین قبل از امضا باید موضوع کار، حدود مسئولیتها و شرایط پایان قرارداد بهصورت کاملاً روشن نوشته شود.
تفاوت قرارداد دائم و موقت چیست؟
| موضوع | قرارداد دائم | قرارداد موقت |
|---|---|---|
| مدت قرارداد | مدت مشخصی برای پایان تعیین نمیشود | مدت قرارداد مشخص است |
| پایان همکاری | مطابق موارد قانونی یا شرایط معتبر قرارداد | اصولاً با پایان مدت قرارداد |
| حقوق قانونی کارگر | مشمول قانون کار | مشمول قانون کار |
| بیمه | در صورت وجود رابطه مشمول قانون کار، باید مطابق مقررات بیمه شود | موقت بودن قرارداد مانع برخورداری از بیمه قانونی نیست |
| سنوات و عیدی | مطابق مدت کارکرد و مقررات قانونی | مطابق مدت کارکرد و مقررات قانونی |
چه اطلاعاتی باید در قرارداد کار نوشته شود؟
ماده ۱۰ قانون کار موارد مهمی را برای قرارداد کار مشخص کرده است. به همین دلیل بهتر است قرارداد بهگونهای تنظیم شود که مشخصات و شرایط اصلی همکاری در آن بهصورت روشن و قابل استناد درج شده باشد.
- مشخصات دقیق کارگر و کارفرما
- نوع کار یا حرفهای که کارگر باید انجام دهد
- حقوق و مزد و مزایای مربوط به آن
- ساعات کار، تعطیلات و مرخصیها
- محل انجام کار
- تاریخ انعقاد قرارداد
- مدت قرارداد در قراردادهای موقت
- شرایط مربوط به فسخ یا خاتمه قرارداد در حدود قانون
- سایر مواردی که عرف و عادت شغلی یا محل کار اقتضا میکند
هرچه مفاد قرارداد دقیقتر نوشته شود، احتمال اختلاف در آینده کمتر خواهد شد. برای مثال، نوشتن عنوان کلی «کارمند» به تنهایی ممکن است برای مشخص کردن دقیق وظایف کافی نباشد و بهتر است سمت، شرح وظایف و حدود مسئولیتها تا حد امکان روشن باشد.
آیا قرارداد کار باید کتبی باشد؟
قرارداد کار میتواند کتبی یا در شرایط قانونی شفاهی باشد، اما قرارداد کتبی برای اثبات شرایط همکاری اهمیت بسیار زیادی دارد. وقتی حقوق، ساعات کار، محل کار، مدت قرارداد و سایر توافقات به صورت مکتوب ثبت شده باشند، در صورت بروز اختلاف، امکان استناد به مفاد قرارداد بیشتر خواهد بود.
به همین دلیل، هم کارگر و هم کارفرما بهتر است پیش از شروع همکاری، شرایط اصلی رابطه کاری را به صورت روشن و قابل استناد مشخص کنند و هر یک نسخهای از قرارداد و مدارک مرتبط با آن را نزد خود نگه دارند.
آیا کارفرما میتواند هر شرطی در قرارداد بنویسد؟
خیر. توافق طرفین قرارداد کار باید در چارچوب قانون باشد. اگر بندی از قرارداد موجب شود کارگر از حقوقی که قانون برای او به عنوان حداقلهای قانونی تعیین کرده محروم شود، صرف درج آن بند در قرارداد به معنی معتبر بودن آن نیست.
برای مثال، توافق بر پرداخت دستمزدی کمتر از حداقل مزد قانونی، حذف بیمه اجباری در موارد مشمول قانون یا محروم کردن کارگر از حقوق قانونی از طریق یک عبارت قراردادی، نمیتواند صرفاً به دلیل امضای کارگر معتبر تلقی شود.
در بخش بعدی، دوره آزمایشی، فسخ قرارداد، استعفای کارگر، تمدید قرارداد موقت، شرایط پرداخت حقوق و مزایا و بندهایی که نباید بدون بررسی در قرارداد کار امضا شوند را بررسی میکنیم.
دوره آزمایشی در قرارداد کار چیست؟
کارگر و کارفرما میتوانند با توافق یکدیگر دورهای را به عنوان دوره آزمایشی کار تعیین کنند. هدف از این دوره این است که هر دو طرف قبل از ادامه همکاری، شرایط کار و تناسب شغلی را ارزیابی کنند.
طبق ماده ۱۱ قانون کار، مدت دوره آزمایشی باید در قرارداد مشخص شود و این مدت برای کارگران ساده و نیمهماهر حداکثر یک ماه و برای کارگران ماهر و دارای تخصص سطح بالا حداکثر سه ماه است.
در طول دوره آزمایشی، هر یک از طرفین میتوانند رابطه کار را قطع کنند. اگر کارفرما رابطه کاری را قطع کند، باید حقوق تمام دوره آزمایشی را پرداخت کند و اگر کارگر تصمیم به قطع همکاری بگیرد، فقط حقوق مدت انجام کار به او تعلق میگیرد.
آیا میتوان دوره آزمایشی را بیشتر از مدت قانونی تعیین کرد؟
خیر. توافق طرفین نمیتواند مدت دوره آزمایشی را بدون محدودیت افزایش دهد. بنابراین اگر در قرارداد مدت آزمایشی بیش از سقف قانونی درج شود، این موضوع میتواند محل ایراد و اختلاف باشد.
همچنین عنوان کردن چند ماه اول همکاری به عنوان «آزمایشی» نباید وسیلهای برای محروم کردن کارگر از حقوق قانونی یا پرداخت نکردن دستمزد باشد. کارفرما در دوره آزمایشی نیز در برابر کار انجامشده مسئول پرداخت حقالسعی است.
آیا کارفرما میتواند قرارداد کار را یکطرفه فسخ کند؟
پاسخ این سؤال به نوع قرارداد و علت پایان همکاری بستگی دارد. در قراردادهای موقت یا قراردادهای مربوط به انجام کار معین، پایان قرارداد و قطع همکاری باید بر اساس شرایط قرارداد و مقررات قانون کار بررسی شود و صرف درج عبارت «کارفرما هر زمان بخواهد میتواند قرارداد را فسخ کند» لزوماً اختیار نامحدود برای قطع همکاری ایجاد نمیکند.
در قراردادهای دائم نیز پایان رابطه کاری تابع مقررات قانون کار است و کارفرما نمیتواند صرفاً با یک تصمیم شخصی و بدون رعایت مقررات قانونی، کارگر را از کار برکنار کند.
تمدید قرارداد موقت چگونه انجام میشود؟
تمدید قرارداد موقت به این معناست که طرفین پس از پایان مدت قرارداد، برای ادامه همکاری توافق کنند. بهتر است تمدید قرارداد به صورت مکتوب انجام شود و مدت جدید، حقوق و سایر شرایط همکاری در آن به طور روشن مشخص شود.
تکرار قراردادهای موقت نیز به خودی خود به معنی تبدیل قرارداد به قرارداد دائم نیست و وضعیت رابطه کاری باید با توجه به نوع کار، قراردادهای منعقدشده و مقررات مربوط بررسی شود.
استعفای کارگر چگونه انجام میشود؟
استعفا یکی از روشهای خاتمه قرارداد کار است و با اخراج تفاوت دارد. مطابق ماده ۲۱ قانون کار، کارگری که استعفا میدهد باید استعفای خود را به صورت کتبی به کارفرما اعلام کند.
طبق مقررات، کارگر پس از اعلام استعفا باید یک ماه به کار خود ادامه دهد و در این مدت میتواند استعفای خود را به صورت کتبی پس بگیرد. بنابراین امضای یک برگه با عنوان «استعفا» میتواند آثار حقوقی مهمی داشته باشد و نباید بدون آگاهی از مفاد آن انجام شود.
قبل از امضای قرارداد کار به چه نکاتی توجه کنیم؟
۱. حقوق و مزایا را دقیق بررسی کنید
فقط به مبلغی که به عنوان «حقوق» در قرارداد نوشته شده توجه نکنید. مشخص کنید حقوق پایه، حق مسکن، بن کارگری، حق تأهل، حق اولاد در صورت وجود شرایط، پایه سنوات، اضافهکاری و سایر مزایا چگونه محاسبه و پرداخت خواهند شد.
۲. ساعات و روزهای کاری را بخوانید
ساعات شروع و پایان کار، روزهای کاری، تعطیلات، اضافهکاری و نحوه ثبت حضور و غیاب بهتر است روشن باشد. ابهام در این موارد یکی از عواملی است که میتواند بعداً باعث اختلاف میان کارگر و کارفرما شود.
۳. مدت قرارداد را بررسی کنید
اگر قرارداد موقت است، تاریخ شروع و پایان آن را دقیق بررسی کنید. همچنین باید مشخص باشد قرارداد برای انجام چه کاری منعقد شده و در صورت تمدید، شرایط تمدید چگونه خواهد بود.
۴. محل انجام کار را بررسی کنید
محل کار باید تا حد امکان مشخص باشد. اگر شغل به گونهای است که کارگر باید در چند محل یا شهر فعالیت کند، شرایط آن بهتر است در قرارداد یا پیوست آن روشن شود.
۵. بندهای مربوط به جریمه و کسر حقوق را با دقت بخوانید
وجود عباراتی مانند «در صورت اشتباه کارگر مبلغی از حقوق او کسر میشود» یا «کارگر موظف است در هر شرایطی خسارت تعیینشده را پرداخت کند» باید با دقت بررسی شود. هر توافقی درباره کسر از مزد یا مسئولیت مالی کارگر باید در چارچوب قانون باشد.
آیا امضای قرارداد به معنی صرفنظر کردن از حقوق قانونی است؟
خیر. امضای قرارداد به این معنی نیست که کارگر میتواند از تمام حقوق قانونی خود صرفنظر کند. قرارداد باید در چارچوب قانون کار تنظیم شود و توافقات طرفین نمیتواند حداقل حقوق قانونی کارگر را از بین ببرد.
به همین دلیل توصیه میشود قبل از امضای قرارداد، علاوه بر مبلغ حقوق، تمام بندهای مربوط به مدت همکاری، ساعات کار، بیمه، مرخصی، اضافهکاری، دوره آزمایشی، نحوه خاتمه همکاری و تعهدات طرفین با دقت مطالعه شود.
در بخش پایانی، بیمه در قرارداد کار، حقوق و مزایا، قرارداد سفیدامضا، نسخه قرارداد، مهمترین بندهای خطرناک، تفاوت قرارداد کار با قرارداد پیمانکاری و سوالات متداول را بررسی میکنیم.
آیا درج بیمه در قرارداد کار الزامی است؟
اگر رابطه کاری مشمول قانون تأمین اجتماعی باشد، صرفاً ننوشتن عبارت «بیمه» در قرارداد به معنی از بین رفتن تکلیف قانونی کارفرما نیست. کارفرما باید مطابق مقررات تأمین اجتماعی نسبت به بیمه کردن کارگر اقدام کند و سابقه بیمه نیز متناسب با مدت و شرایط واقعی اشتغال ثبت شود.
بنابراین کارگر نباید صرفاً به این دلیل که در قرارداد نوشته شده «بیمه به عهده کارگر است» یا «کارفرما مسئولیتی در قبال بیمه ندارد»، از پیگیری سابقه بیمه خود صرفنظر کند. اعتبار چنین شرطی باید با توجه به مقررات قانونی بررسی شود.
قرارداد سفیدامضا چیست و چرا خطرناک است؟
قرارداد سفیدامضا به سندی گفته میشود که فرد آن را امضا میکند اما بخشهایی از آن در زمان امضا تکمیل نشده یا اختیار تکمیل مفاد آن بعداً به طرف مقابل واگذار میشود. این کار میتواند برای کارگر و حتی کارفرما خطرات جدی ایجاد کند.
بهتر است هیچکس قراردادی را که بخشهای مهم آن خالی است امضا نکند. مبلغ حقوق، مدت قرارداد، سمت، ساعات کار، محل کار و سایر تعهدات اصلی باید پیش از امضا مشخص باشند.
آیا کارگر باید یک نسخه از قرارداد کار داشته باشد؟
بله، دریافت و نگهداری نسخه قرارداد اهمیت زیادی دارد. کارگر باید پس از امضا، یک نسخه از قرارداد و در صورت وجود، پیوستها و توافقات مرتبط با آن را نزد خود نگه دارد.
در صورت بروز اختلاف، داشتن نسخه قرارداد میتواند به مشخص شدن مدت همکاری، میزان حقوق، سمت، محل کار و سایر شرایط توافقشده کمک کند. همچنین بهتر است فیشهای حقوقی، رسیدهای پرداخت، سوابق بیمه و مدارک مرتبط با رابطه کاری نیز حفظ شوند.
آیا میتوان حقوق کمتر از قانون کار را در قرارداد نوشت؟
توافق میان کارگر و کارفرما نمیتواند موجب حذف حداقل حقوقی شود که قانون کار برای کارگر تعیین کرده است. بنابراین اگر مبلغ حقوق یا مزایا کمتر از حداقل قانونی باشد، صرف امضای کارگر باعث نمیشود این توافق از حمایت قانونی برخوردار شود.
برای مثال، کارفرما نمیتواند با درج یک بند قراردادی، کارگر را از حداقل مزد، بیمه یا سایر حقوق الزامی قانونی محروم کند. در صورت بروز اختلاف، شرایط قرارداد و مقررات قانونی با یکدیگر بررسی خواهند شد.
قرارداد کار با قرارداد پیمانکاری چه تفاوتی دارد؟
قرارداد کار و قرارداد پیمانکاری از نظر حقوقی یکسان نیستند. در قرارداد کار، شخص به عنوان کارگر در برابر دریافت حقالسعی برای کارفرما کار میکند و رابطه او تابع مقررات قانون کار است.
در قرارداد پیمانکاری، معمولاً موضوع اصلی انجام یک کار یا ارائه نتیجه مشخص در برابر مبلغ توافقشده است و رابطه طرفین میتواند تابع مقررات متفاوتی باشد. با این حال، صرف عنوان «پیمانکاری» یا «مشاوره» در قرارداد به تنهایی تعیینکننده ماهیت واقعی رابطه نیست و در صورت اختلاف، شرایط واقعی همکاری نیز اهمیت دارد.
بندهای مهم قرارداد کار که باید قبل از امضا بررسی شوند
| بند قرارداد | مواردی که باید بررسی شود |
|---|---|
| مدت قرارداد | تاریخ شروع و پایان و شرایط تمدید |
| حقوق و مزایا | حقوق پایه، مزایا و نحوه پرداخت |
| ساعات کار | روزها، ساعات حضور و شرایط اضافهکاری |
| سمت و وظایف | عنوان شغلی و شرح دقیق وظایف |
| محل کار | آدرس یا محدوده محل انجام کار |
| بیمه | نحوه بیمه شدن و ثبت سابقه |
| دوره آزمایشی | مدت و شرایط قانونی آن |
| خاتمه همکاری | شرایط استعفا، پایان قرارداد و سایر موارد قانونی |
سوالات متداول درباره قرارداد کار
آیا قرارداد کار شفاهی معتبر است؟
در مواردی که قانون کتبی بودن قرارداد را الزامی نکرده باشد، رابطه کاری میتواند به صورت شفاهی نیز شکل بگیرد؛ اما قرارداد کتبی برای اثبات شرایط همکاری، حقوق و تعهدات طرفین اهمیت زیادی دارد.
آیا قرارداد سهماهه قانونی است؟
قرارداد موقت میتواند برای مدت مشخص منعقد شود و سهماهه بودن آن به خودی خود غیرقانونی نیست. با این حال، مفاد قرارداد و نوع کار باید با مقررات قانون کار مطابقت داشته باشد.
آیا کارفرما میتواند قرارداد را نزد خودش نگه دارد و نسخهای به کارگر ندهد؟
بهتر است هر دو طرف نسخهای از قرارداد امضاشده را در اختیار داشته باشند. نگهداری نسخه قرارداد توسط کارگر برای اثبات شرایط رابطه کاری و جلوگیری از اختلافات آینده بسیار مهم است.
آیا دوره آزمایشی باید در قرارداد نوشته شود؟
بله. اگر طرفین قصد تعیین دوره آزمایشی داشته باشند، مدت آن باید در قرارداد مشخص شود و نمیتوان این دوره را بدون رعایت محدودیتهای قانونی تعیین کرد.
آیا کارگر میتواند قرارداد را قبل از امضا تغییر دهد؟
بله. بهترین زمان برای بررسی و مذاکره درباره شرایط قرارداد، قبل از امضاست. کارگر میتواند درباره حقوق، شرح وظایف، ساعات کار، محل کار و سایر شرایط همکاری سؤال کند و در صورت توافق طرفین، مفاد قرارداد اصلاح شود.
اگر بندی از قرارداد با قانون کار مغایر باشد چه میشود؟
صرف درج یک شرط در قرارداد به معنی معتبر بودن آن نیست. شروط قرارداد باید در چارچوب قوانین و مقررات مربوط به رابطه کار باشند و در صورت بروز اختلاف، اعتبار و آثار آن شرط میتواند توسط مرجع صالح بررسی شود.
جمعبندی؛ قبل از امضای قرارداد کار چه کنیم؟
قرارداد کار فقط یک برگه برای شروع همکاری نیست؛ بلکه یکی از مهمترین اسناد قابل استناد در اختلافات میان کارگر و کارفرماست. به همین دلیل بهتر است پیش از امضا، نوع قرارداد، مدت همکاری، میزان حقوق و مزایا، ساعات کار، شرح وظایف، محل کار، بیمه، دوره آزمایشی و شرایط پایان همکاری به دقت بررسی شود.
همچنین هیچیک از طرفین نباید قراردادی را به صورت سفیدامضا یا با مفاد مبهم امضا کنند. دریافت نسخه قرارداد و نگهداری مدارک پرداخت حقوق و سوابق بیمه نیز میتواند در آینده از بسیاری از اختلافات جلوگیری کند.
اگر درباره اعتبار یک بند قرارداد، نحوه تنظیم قرارداد، اخراج، استعفا، سنوات یا سایر حقوق و تعهدات ناشی از رابطه کاری اختلافی ایجاد شود، بررسی دقیق قرارداد و مدارک مربوط به رابطه کاری پیش از هرگونه اقدام قانونی اهمیت زیادی دارد.
